Παραδοσιακά κάλαντα απ’ άκρη σ’ άκρη της Ελλάδας
Επιμέλεια Βίκυ Γκουγκουστάμου
Θυμάμαι την, από βραδύς, προετοιμασία κάθε χρόνο που ξημέρωνε παραμονή Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς. Συγκεντρώναμε όλα τα κέρματα στο συρτάρι της σερβάντας, δίπλα από την είσοδο του σπιτιού, γεμίζαμε την φοντανιέρα με κεράσματα και ήμασταν πανέτοιμοι για το πρώτο πρωινό χτύπημα της πόρτας. Όσο πρωί κι αν ήταν, ο διάλογος πάντα ο ίδιος… «Να τα πούμε;», «Να τα πείτε και να τα πείτε δυνατά…».
Τα κάλαντα είναι συνδεδεμένα με τις πιο τρυφερές παιδικές μας αναμνήσεις. Τα παιδιά συγκεντρώνονται από νωρίς στο προκαθορισμένο ραντεβού, έχουν ήδη «σταμπάρει» τα σπίτια που θα "χτυπήσουν" πρώτα και ξεκινούν το μουσικό τους έργο. Έχουν ήδη χωρίσει τις αρμοδιότητες, με τον πιο υπεύθυνο να συγκεντρώνει τα χρήματα, ενώ αν σταθούνε τυχεροί θα φύγουν και με γλυκά κεράσματα. Τα κάλαντα, ένα έθιμο που διατηρείται αμείωτο ακόμη και σήμερα σε όλη τη χώρα με δεκάδες παραλλαγές, είναι ναπόσπαστο κομμάτι της εορταστικής περιόδου με τις παρέες των παιδιών να χτυπούν ρυθμικά τα σιδερένια τρίγωνα και να μεταφέρουν μελωδικά τη χαρμόσυνη είδηση της γέννησης του Χριστού.
Τα κάλαντα των Χριστουγέννων ξεκινούν συχνά με τη φράση «Καλήν εσπέραν άρχοντες …» με αναφορές στη γέννηση του Χριστού («Χριστός γεννάται σήμερον…») και διανθίζονται ανάλογα με την περιοχή, με κάθε τόπο να έχει διαφορετική μελωδία, διάλεκτο και ιστορικές καταβολές. Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς έχουν ως κεντρικό πρόσωπο τον Άγιο Βασίλη που αποδεικνύεται… ακατάδεκτος: «Αρχιμηνιά κι Αρχιχρονιά…. Άγιος Βασίλης έρχεται και δε μας καταδέχεται, από την Καισαρεία, συ σ’ αρχόντισσα κυρία….». Αν κι οι στίχοι φαινομενικά δεν έχουν καμία σχέση με την πρωτοχρονιά, ο λαϊκός μύθος μας γυρίζει πολλούς αιώνες πίσω, στον Μεσαίωνα, όπου οι άνθρωποι κατώτατης κοινωνικής τάξης δεν είχαν το δικαίωμα να μιλούν σε άρχοντες. Έτσι, ένα τραγούδι που μιλούσε για τον κρυφό έρωτα ενός φτωχού αγοριού και μιας αρχοντοπούλας, παραφράστηκε, με τον Αη Βασίλη ως κεντρικό πρόσωπο και έγινε τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα.
Οι ρίζες των καλάντων έρχονται από την Αρχαία Ελλάδα, με το έθιμο της «ειρεσιώνης». Τα παιδιά κρατούσαν ομοίωμα καραβιού και κλαδί ελιάς και τραγουδούσαν. Την περίοδο της βυζαντινής εποχής θεωρήθηκαν έως και ειδωλολατρικά άσματα και απαγορεύτηκαν, αλλά με το πέρασμα των χρόνων ενσωματώθηκαν χριστιανικά στοιχεία, και με λεπτομερείς αναφορές, στη γέννηση του Θείου Βρέφους. Τα κάλαντα έχουν σκοπό να μεταδώσουν το χαρμόσυνο μήνυμα της γέννησης ή του ερχομού του νέου έτους και να ευχηθούν υγεία και ευημερία σε όλη την οικογένεια. Κάθε τόπος στην Ελλάδα, «δανείζει» στίχους με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ανθρώπων και τον τρόπο ζωής τους.
Πανελλήνια κάλαντα Χριστουγέννων
Καλήν εσπέραν άρχοντες,
αν είναι ορισμός σας,
Χριστού την Θείαν γέννησιν,
να πω στ' αρχοντικό σας. Χριστός γεννάται σήμερον,
εν Βηθλεέμ τη πόλη,
οι ουρανοί αγάλλονται,
χαίρει η φύσις όλη. Εν τω σπηλαίω τίκτεται,
εν φάτνη των αλόγων,
ο βασιλεύς των ουρανών,
και ποιητής των όλων. Σ' αυτό το σπίτι που'ρθαμε,
πέτρα πέτρα να μην ραγίσει,
και ο νοικοκύρης του σπιτιού,
χίλια χίλια χρόνια να ζήσει.
Χριστουγεννιάτικα Κάλαντα Μακεδονίας
Τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα της Μακεδονίας αποτελούν ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της πλούσιας παράδοσής της.
Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα, τώρα Χριστός γιννιέτι.
Γιννιέται κι βαφτίζιτι, στους ουρανούς απάνου.
Όλοι οι Αγγέλοι χαίρουντι, κι όλοι δοξολογιούντι.
Και τα δαιμόνια σκάζουνε, και σκάζουν και πλαντάζουν.
Σε τούτο το σπίτι πού ‘ρθαμε, μι μάρμαρου στρουμένου
Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα στην Ικαρία
Άγιος Βασίλης έρχεται
‘πο πίσω απ’ το καμάρι,
βαστάει μυζήθρες και τυριά,
βαστάει κι έν’ αγκινάρι.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε
και του χρόνου να σας πούμε,
και του χρόνου να σας πούμε
βάλτε μας κρασί να πιούμε.
Σ’ αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε
τα ράφια είν’ ασημένια,
του χρόνου σαν και σήμερα
να ‘ναι μαλαματένια.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Σένα σου πρέπει, αφέντη μου,
καρέκλα καρυδένια,
για ν’ ακουμπά η μέση σου
η μαργαριταρένια.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Πολλά ‘παμε τ’ αφέντη μας,
ας πούμε της κυράς μας,
κυρά ψηλή, κυρά λιγνή,
κυρά μαυροματούσα.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Αν έχεις κόρη έμορφη,
βάλ’ την να μας κεράσει,
να ευχηθούμε όλοι μας
να ζήσει, να γεράσει.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Κι αν έχεις γιο στα γράμματα
βάλ’ τονε στο ψαλτήρι
και ν’ αξιώσει ο Θεός
να βάλει πετραχήλι.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Σ’ αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε
πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού
χίλια χρόνια να ζήσει.
Βάλτε μας κρασί να πιούμε…
Κάλαντα Χριστουγέννων στη Θράκη
Τα κάλαντα των Χριστουγέννων τραγουδιούνται σε πολλές περιοχές της Θράκης και αναδεικνύουν την προσφυγική σύνδεση της περιοχής με τις πανάρχαιες πατρογονικές εστίες της Ανατολικής Ρωμυλίας και της Ανατολικής Θράκης.
Χριστός γεννιέται, χαρά στον κόσμο,
χαρά στον κόσμο, στα παλληκάρια.
Σαράντα μέρες, σαράντα νύχτες,
η Παναγιά μας κοιλοπονούσε.
Κοιλοπονούσε, παρακαλούσε,
τους αρχαγγέλους, τους ιεράρχες.
Σεις αρχαγγέλοι και ιεράρχες,
στη Σμύρνη πηγαίν’τε, μαμές να φέρ’τε.
Άγια Μαρίνα, Άγια Κατερίνα,
στη Σμύρνη πάνε, μαμές να φέρουν.
Όσο να πάνε κι όσο να έρθουν,
η Παναγιά μας ηληυτηρώθη.
Κάλαντα της Κρήτης
Καλήν εσπέραν, άρχοντες, αν είναι ορισμός σας
Χριστού τη θεία γέννηση να πω στ’ αρχοντικό σας.
Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει,
οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρετ’ η φύσις όλη.
Κερά καμαροτράχηλη και φεγγαρομαγούλα,
απού τον έχεις τον υγιό, το μοσχοκανακάρη,
λούζεις τον και χτενίζεις τον και στο σχολειό τον πέμπεις.
Κι ο δάσκαλος τον έδειρε μ’ ένα χρυσό βεργάλι
και η κυρά δασκάλισσα με το μαργαριτάρι.
Είπαμε δα για την κερά, ας πούμε για τη βάγια.
Άψε, βαγίτσα, το κερί, άψε και το διπλέρι
και κάτσε και ντουσούντισε ήντα θα μας εφέρεις.
Για απάκι, για λουκάνικο, για χοιρινό κομμάτι
κι από τον πίρο του βουτσού να πιούμε μια γεμάτη.
Κι από τη μαύρη όρνιθα κανένα αβγουλάκι
κι αν το ‘κανε η γαλανή, ας είναι ζευγαράκι.
Κι από το πιθαράκι σου ένα κουρούπι λάδι
κι αν είναι κι ακροπλιάτερο, βαστούμε και τ’ ασκάκι.
Φέρε πανιέρι κάστανα, πανιέρι λεπτοκάρυα
και φέρε και γλυκό κρασί, να πιουν τα παλικάρια.
Κι αν είναι με το θέλημα, άσπρη μου περιστέρα,
ανοίξετε την πόρτα σας, να πούμε καλησπέρα.
Ποντιακά κάλαντα
Χριστός γεννέθεν, χαρά σον κόσμον χα, καλή ώρα, καλή σ' ημέρα
Χα, καλόν παιδίν οψέ γεννέθεν
οψέ γεννέθεν, ουρανοστάθεν. Το εγέννεσεν η Παναΐα
Το ενέστεσεν αεί Παρθένος.
Εκαβάλκεψεν χρυσόν πουλάρι
και εκατήβεν σο σταυροδρόμι Σταυρουδρόμιν και μυροδρομι Έρπαξαν άτόν οι χιλ' Εβραίοι
χίλ' Εβραίοι και μίρ' Εβραίοι
χιλ' Εβραίοι και μιρ' Εβραίοι. Ασ' ακρέντικα κι άσ' σην καρδίαν
αίμαν έσταξεν, χολήν κι εφάνθεν.
ούμπαν έσταξεν και μύρος έτον μύρος έτον και μυρωδία. Εμυρίστεν ατ' ο κόσμον όλεν
για μυρίστ' άτό και σύ αφέντα. Σύ αφέντα, καλέ μ' αφέντα
Έρθαν τη Χριστού τα παλικάρια
και θυμίζνε το νοικοκύρην
νοικοκύρη μ και βασιλέα. Δέβα σο ταρέζ και ελα σην πόρτας
δως μας ούβας και λεφτοκάρια
κι αν ανοι'εις μας χαραν σην πόρτα 'σ.
Κάλαντα Χριστουγέννων Κέρκυρας
Τα κάλαντα της Κέρκυρας έχουν διάφορες παραλλαγές, με κύριο θέμα τη γέννηση του Χριστού στη Βηθλεέμ και την αντίδραση του Ηρώδη.
Καλήν εσπέραν άρχοντες, αν είναι ορισμός σας,
Χριστού τη θεία γέννηση να πω στα αρχοντικό σας.
Σήμερα οι μάγοι έρχονται στη χώρα του Ηρώδη.
Και ο Ηρώδης ταραχθείς έγινε θηριώδης.
Κράζει τους μάγους και ρωτά: -Μάγοι πού θε να πάτε;
Στης Βηθλεέμ το σπήλαιο την πόλη την Αγία.
Που εκεί γεννάει το Χριστό η Δέσποινα Μαρία.
Κάλαντα από τη Θεσσαλία
Χριστούγεννα πρωτούγεννα, τώρα Χριστός γεννιέται
γεννιέται και βαφτίζεται στους ουρανούς απάνω
όλοι οι αγγέλοι χαίρονται κι όλοι δοξολογούνται
και τα δαιμόνια σκάζουν, σκάζουνε και πλαντάζουν τα σίδερα ταράζουν. Σε τούτο το σπίτι πού ήρθαμε, με μάρμαρο στρωμένο
εδώ 'χουν κόρη για παντρειά, κόρη για αρρεβώνα
την τάζουν γιό του βασιλιά, την τάζουν γιό του ρήγα
δεν θέλει γιο του βασιλιά δεν θέλει γιο του ρήγα
μον' θέλει το αρχοντόπουλο που περπατάει καβάλα. Σε τούτο το σπίτι που ήρθαμε πέτρα να μην ραγίσει
κι ο νοικοκύρης τους σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει
Τα κάλαντα της Πελοποννήσου
Χριστούγεννα, πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου,
για βγάτε, διέτε, μάθετε πως ο Χριστός γεννιέται,
γεννιέται κι ανατρέφεται στο μέλι και στο γάλα,
το μέλι τρών’ οι άρχοντες, το γάλα οι αφεντάδες
και το μελισσοβότανο το λούζονται οι κυράδες.
Κυρά ψηλή, κυρά λιγνή, κυρά γαϊτανοφρύδα,
κυρά μου, όταν στολίζεσαι να πας στην εκκλησιά σου,
βάνεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αγκάλη
και τον καθάριο αυγερινό τον βάνεις δαχτυλίδι.
Εμείς εδώ δεν ήρθαμε να φάμε και να πιούμε,
παρά σας αγαπούσαμε κι ήρθαμε να σας δούμε,
δώστε μας και τον κόκορα, δώστε μας και την κότα,
δώστε μας και πέντ’ έξι αβγά, να πάμε σ’ άλλη πόρτα.
Χριστουγεννιάτικα κάλαντα Ηπείρου
Ελάτε εδώ γειτόνισσες, και εσείς γειτονοπούλες,
τα σπάργανα να φτιάξουμε, και το Χριστό ν’ αλλάξουμε.
Τα σπάργανα για το Χριστό, ελάτε όλες σας εδώ. (δις)
Να πάμε να γυρίσουμε, τα μάγια να σκορπίσουμε,
να βρούμε και την Παναγιά, οπού μας φέρνει τη χαρά.
Τα σπάργανα για το Χριστό, ελάτε όλες σας εδώ. (δις)
Κοιμάται στα τριαντάφυλλα, γεννιέται μες στα λούλουδα,
γεννιέται μες στα λούλουδα, κοιμάται στα τριαντάφυλλα.
Τα σπάργανα για το Χριστό, ελάτε όλες σας εδώ,
τα σπάργανα να φτιάξουμε, και το Χριστό ν’ αλλάξουμε
